دینی

نویسنده: طارق السویدان مترجم: عبدالبشیر عالمیار مقدمه: مفهوم فمینیسم چیست و باورهای آن کدام‌ها اند و چه خطراتی را این تفکر برای جوامع بشری – ‌خصوصا جوامع اسلامی- در پی دارد؟ کدام یک تضمین کننده حقوق زنان است: فرمان های فمینیستی یا شریعت ربانی و تعالیم اسلامی؟ سخن از جریان فمینیسم با مطالبات حقوق انسانی و اجتماعی زن آغاز شد، با شعار برابری و آزادی مطلق ادامه یافته و با تعدی به مردان اختتام یافت. مفهوم فمینیسم: عبارت از مجموعه‌ای از نظریات و فعالیت های اجتماعی، سیاسی و ایدئولوژیک است که برای رسیدن به مساوات سیاسی و اقتصادی، فردی و اجتماعی میان زن و مرد فعالیت می‌نمایند.  حرکت فمینیسم بر مبنای این تفکر بنا یافته است که جوامع بشری، اولویت را برای مردان داده است و برخورد با زنان در این جوامع، به طور غیر عادلانه بوده است. فمینیست ها- اعم از زن و مرد- اتفاق دارند که هدف نهایی شان از بین بردن هر نوع تبعیض جنسیتی است که برای مرد و زن یکسان اجازه دهد تا در فعالیت های اجتماعی با امنیت و آزادی اشتراک ورزند. بیشتر فمینیست‌ها به قضایا و موارد نابرابری بين زن و مرد در سیاست،  اقتصاد و اجتماع توجه جدی می نمایند و برخی آنها معقتدند که مفهوم جنس و هویت جنسیتی را جامعه تعیین می نماید. معانی مختلف از کلمه فمینیسم و جریان های زیر مجموعه‌ی آن وجود دارد؛ ولی مضمون اساسی – که جوهره‌ی فکری این جریانات را می سازد- همانا از بین بردن هر نوع نا برابری و ستم جنسیتی است‌. چهار چوبی اساسی که فمینیسم به محور آن می چرخد، ظلم مردان در برابر زنان و ضرورت مقابله با آن است. فمینیست ها با تمام سعی و تلاش و با هر نوع ابزار مشروع و غیر مشروع، برای کامیابی زنان در مواجه با مردان کار می‌کنند. دورنمای جنبش فمینیسم: فمینیسم به صورت عموم خواهان کمک به زنان است و برای بازنگری نظم اجتماعی  رایج و به چالش کشیدن و تعدیل آن کار می‌کنند و به بیان اسباب می پردازد که باعث به میان آمدن مقوله‌ی شده است که می گوید «از گذشته تا حال بر زنان ظلم شده است». فمینیست‌ها می پندارند که راه حل تغیر نظام اجتماعی اقتصادی و سیاسی به واسطه کار جمعی است؛ پس فمینیسم یک حرکت سیاسی و اجتماعی است که در غرب برای مطالبه‌ی حقوق زن در عرصه های اجتماعی اقتصادی و سیاسی ظهور کرد. آنها عرصه‌های زبان، ادب، نقد، تاریخ، اخلاق، معرفت را برخلاف نظریه و فلسفه رایج می‌پندارند؛ زیرا فلسفه رایج بر اساس «مرد گرایی/مرد سالاری» شکل گرفته است. و عده‌ی دیگر آن ها، چنین طبقه بندی می‌کنند که: فمینیسم در ابتدا دعوتی است برای برابری میان زن و مرد در جوانب سیاسی، اقتصادی، و اجتماعی؛ تا اینکه منجر به مساوات کامل میان زن و مرد گردد. از زاویه‌ی دیگر، فمینیسم به عنوان روشی شناخته می شود که ضد «دوگانه انگاری ها» میان زن و مرد است و زیر بنایی تفکر آنها را زنان و دعوت زنان به بی نیازی کامل آنها از مردان شکل می دهد. فمینیسم از دیدگاه اسلام : جنبش‌ جهانی فمینیسم مخالف شریعت و دستورهای الهی است و اساس آن تفکر لیبرالی است که عبارت از آزادی مطلق و مساوات کامل حقوق بین مرد و زن می باشد و این فکر و اندیشه، با اسلام – که مبنایی آن بر عبودیت و بندگی خداوند و گردن نهادن به فرامین الهی و با انجام اوامر و اجتناب از نواهی است- در تضاد می باشد. خداوند متعال می فرماید: {قُلْ إِنَّ صَلَاتِى وَنُسُكِى وَمَحْيَاىَ وَمَمَاتِى لِلَّهِ رَبِّ ٱلْعَـٰلَمِينَ} الانعام آیه ۱۶۳. بگو: همانا نماز و قربانی و زندگی و مرگم، از آنِ الله، پروردگار جهانیان است. زنی که خواهان آزادی بی قید و شرط است و هیچ پابندی جز به قوانین وضعی ندارد، شخصی متمرد و سرکش به شریعت اسلامی است؛ زیرا خواهان احکام جاهلی است. اندیشه‌ی فمینیسم در تضاد با اساسات دین مقدس اسلام قرار دارد و خدواند متعال در کتابش و پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وسلم در احاديث گهربارش، از تفاوت های اساسی میان مرد و زن در احکام شرعی و تمیز میان در هر دو جنس در خصائص و خصلت ها خبر می دهد و برای هر جنسی حقوق و وظایف متناسب با طبیعتش را تعریف می نماید و خدواند برای مرد صلاحیت تحقق مصلحت و حفظ  حقوق زن را اعطا کرده است چناچه که می فرماید: {يَـٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ قُوٓا۟ أَنفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًا وَقُودُهَا ٱلنَّاسُ وَٱلْحِجَارَةُ عَلَيْهَا مَلَـٰٓئِكَةٌ غِلَاظٌ شِدَادٌ لَّا يَعْصُونَ ٱللَّهَ مَآ أَمَرَهُمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ} التحريم, آیه 6 ای مؤمنان! خود و خانواده ی خود را از آتشی که هیزمش مردم و سنگ ها هستند، حفظ کنید.فرشتگان خشن و سخت گیری بر آن گماشته شده اند که از آنچه الله به آنان دستور داده، سرپیچی نمی کنند و هر چه فرمان می یابند، به اجرا در می آورند. ونیز می فرماید: ﴿ فَإِنْ لَمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدَاءِ أَنْ تَضِلَّ إِحْدَاهُمَا فَتُذَكِّرَ إِحْدَاهُمَا الْأُخْرَى ﴾  اگر دو مرد نیافتید، یک مرد و دو زن را که برای گواهی مورد قبولتان هستند، گواه بگیرید تا اگر یکی از زنان دچار فراموشی شود، دیگری به او یادآوری کند. و می فرماید: ﴿يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ ﴾ الله در باره‌ی فرزندان تان به شما حکم می‌کند که سهم پسر دوبرار سهم دختر است.  نیز أحاديث صحیح بسیاری در این مورد وجود دارد.  اسلام چیگونه تضمین کننده حقوق زنان است؟ قبل از اسلام، زنان در محدودیت شدید به سر می بردند و مانند متاع(جنس) با آنها تعامل صورت می‌گرفت و هنگامی که شوهرش وفات می شد، پسران آن مرد او را به میراث می بردند و اگر آن زن-خانم پدر شان- مادر حقیقی آنها نمی بود، رفتاری کنیز را با او  نموده و هر آنچه می خواستند را با او انجام می دادند. هنگامی که اسلام آمد، زن را منزلت و جایگاه‌ داد و برایش حقوق بسیاری – اعم از سیاسی، اقتصادی و اجتماعی- اعطا نمود؛ ولی با تأسف در عصر ما -به سبب نظریه‌های بعضی از علمای خشک اندیش- عمل صورت نمی‌گیرد. به ویژه بعد از این‌که در قرن چهار هجری، فتوایی صادر شد که تعلیم زنان جواز ندارد و ما

     یک دوستی، چندی پیش، ابیاتی از کلیات علامه اقبال لاهوری را از من پرسید، با آنکه در مناطق ما تا هنوز برخورد خیلی سطحی و بسیط از اشعار و اندیشه‌های علامه اقبال لاهوری حاکم است و فقط اشعار حماسی در محافل سخنرانی و گرداننده‌گی رونق دارد؛ اصرار این دوست و جدیت که در آن سوال یافتم، مرا وا داشت تا مکثی بر «فلک عطارد» از منظومه‌ی شعری جاویدنامه علامه اقبال داشته باشم. جاوید نامه علامه اقبال لاهوری به باور بسیاری از اقبال پژوهان، تراوش از مرحله پختگی فکری او به شمار می‌رود. «جاوید نامه عالی ترین نمونه شعر و فکر اقبال است» «ضرب کلیم، مقدمه، مترجم، عبدالحمید عرفانی»      علامه اقبال، متولد ۹ نوامبر ۱۸۷۷ م در سیالکوت پاکستان است. لقب لاهوری نیز در نوشته های خودش به چشم نمی‌خورد. محمد بقایی ماکان، پژوهشگر اندیشه‌های اقبال، نقل می‌کند «وقتی من در سیالکوت او را لاهوری خواندم، عده‌ی اهل قلم آنجا بر من خورده گرفتند.» ظاهراً این لقب در بین اندیشمندان ایرانی و افغانستانی شهرت داشته و دارد. در اوایل نوجوانی، پدر علامه اقبال با تعالیم علوم عصری موافق نبود و تاکید وی بر تعلیم علوم اسلامی بود؛ ولی با اصرار  میر حسین، استاد و دوست پدر علامه اقبال لاهوری تحصیل علوم عصری را اقبال ادامه داد در یک روایت از قول علامه اقبال آمده است روزی پدرم بمن گفت: تو باید در عوض درس خواندن، چیزی برایم هدیه بدهی؛ من با تعجب گفتم من چیزی ندارم و پدرم گفت: باید قول بدهی که به اسلام خدمت کنی. در بستر بیماری از پدرم پرسیدم آیا شما هدیه‌ای تان را گرفتید؟ گفت من به تمام و کمال پاداشم را دریافت کردم. با آنکه سال‌های زیادی است که با علامه اقبال محشور بوده ام و از آوان نوجوانی کلیات اشعار وی همیشه مهمان خانه‌ی ما بوده، باز هم صحبت در مورد چنین شخصیت عالی مشکل است. اندیشمند جامع الاطراف مثل علامه اقبال را ما در قرن بیستم -حد اقل- کم داریم. در یک بررسی از طرف یونیسف آمده است که تا هنوز بیش از ۱۸ هزار کتاب و مقاله در مورد اقبال نوشته شده است. علامه اقبال در حوزه‌های مختلف سخن گفته است، طوریکه ما در مورد شخصیت او با اقبال سیاست گذار، قانون گذار، فیلسوف، مصلح، حقوقدان، شاعر، صوفی، فقیهی و اقتصاددان و…  روبرو هستیم. شعر اقبال نیز دیگر آن شعر قدیم نیست در شعر او سیاست، فلسفه، خواجه، مزدور، آزادی، انقلاب، دهقان، عشق، دین و قرآن موج می‌زند. شعر سیال و چند وجهی مانند اشعار او را نه تنها در زبان فارسی، بلکه در هیچ ادب دنیا نمی توانیم پیدا کنیم. و دیگر اینکه مسافرت های علامه اقبال لاهوری تنها سیر و سیاحت نبودند؛ در هر سفر تفکر عمیق به گذشته‌ی زیسته‌ی خودش داشته و ما امروزه با یک روی‌کرد ثابت و نظریه‌ی واحد در مورد علامه اقبال لاهوری روبرو نیستیم؛ بلکه هر سفر او تولد دوباره‌ی بود که بر پختگی و صلابت آرای وی شهادت می‌دهد. از طرفی، سر ماندگاری و طرفه‌بودن پیام‌های علامه اقبال نیز در گرو همین شخصیت چند بعدی اوست، بقول شکسپیر « کاری‌که اساسی است و پایدار است، زمانه نمی‌تواند آن را در انبان فراموشی بیندازد» و یا علامه سلجوقی در نقد بیدل می‌گفت: « هر عالم و فیلسوف که امروزه در بین جوامع زنده است دارای دو پهلو بوده، پهلوی علم و فلسفه و پهلوی شعر وی، سر ماندگاری افلاطون، ارسطو، ابوعلی‌سینا، کانت، داروین و اینشتین را همین ظرفیت دوگانه می‌داند.» «نقد بیدل، سلجوقی، صص۱۲۶-۱۲۷»  علامه اقبال لاهوری نیز جانب ادبی وی، پیام او را در بین مسلماننان تا هنوز بکر و تازه نگاه‌داشته است. با آنکه علامه اقبال لاهوری نمی‌توانست بخوبی فارسی صحبت کند، از ۱۵ هزار بیت، ۹ هزار آن را به فارسی سروده است؛ زیرا وی با نوشتن “سیر حکمت در ایران”  عرفان موجود در شعر فارسی این حوزه‌ی فکری بشر را بهترین ملاذ برای بیان اندیشه‌های فلسفی و اصلاحی خودش یافته بو. ظرافت های موجود در شعر فارسی توانست یک اندیشه‌ی او را به زبان‌های مختلف بیان کرده و رنگ‌های متنوع به او بدهد.      جاوید نامه علامه اقبال لاهوری دارای ۱۹۵۸ بیت است که در سال ۱۹۳۲م منتشر شد. این منظومه، شباهت های زیادی به معراج نامه‌های که قبلاً در جوامع اسلامی نگاشته شده است دارد.  اقبال در این منظومه، خودش را «زنده رود» می‌خواند و همراه مراد و مرشد خود مولانا -که راهنمای او در این سفر خیالی است- به دنیای دیگر می‌رود و با اندیشمندان، مشاهیر، شاعران و ارواح نیک و بد ملاقات می‌کند و در این گفت و شنودها، نظریات اجتماعی، سیاسی، عرفانی و فلسفی خود را بیان می‌دارد. از انقلاب و نوزایی، بیداری و عشق، علم و حکمت به وفور صحبت دارد، و از این میان، ۲۸۱ بیت را فلک عطارد احتوا کرده است که ترکیز این مقاله بر این ابیات خواهد بود. در این سفر روحی در اولین قدم علامه اقبال احوال فلک عطارد را از مولانا جویا می‌شود و مولانا این وادی را جای‌هبوط آدم از بهشت و مسکن اولیای چون بوسعید، فضیل، جنید و بایزید می‌گوید و از صدای اذان و نماز یاد می‌کند. نه تنها در این‌جا، بلکه علامه اقبال لاهوری در مورد نماز نظریات فلسفی در ضرب کلیم و احیای فکر دینی در اسلام دارد، در ضرب کلیم می‌گوید: « آن سجده ای که تو آنرا گران می‌شماری؛ از هزار سجده انسان را نجات می‌دهد» «ضرب کلیم، مترجم، عبدالحمید عرفانی، ص۳۴ » در این‌جا علامه اقبال لاهوری ضمناً اذعان می‌کند که آدم بی‌خدا، هزاران معبود دارد و آنکه یکی را سجده نمی‌کند، در پیشگاه هزاران موجود دیگر سجده کنان افتیده است. نظریه که بن مایه کتاب «تجلی خدا در آفاق و انفس» علامه سلجوقی را تشکیل می‌دهد. لب‌و‌لباب نوشته سلجوقی بر محور همین نظریه می‌چرخد که انسان بی‌خدا به همه خدایی روی می‌آورد و انسان نمی‌تواند این غریزه‌ی فطری دین را بکلی کنار بگذارد. اقبال در احیای فکر دینی در اسلام می‌گوید: « اندیشه باید برتر از خود رود و کمال خود را در وضعیت از نفس جستجو کند که دین آن را بنام صلات یا نیایش توصیف کرده است، صلات یکی از باز پسین کلماتی بود که بر زبان پیغمبر اسلام جاری شد» (احیای فکر دینی در

نویسنده:  د. احمد ريسوني[1] برگردان: بشیراحمد عالمیار[2] پس از آغاز حملاتِ دشمنِ صلیبی- صهیونیستی، علیه جمهوری اسلامی ایران، موجی از فتواها و موعظه‌های تکفیرگرایانه از جانب برخی – به اصطلاح دعوت­گران –  ضد مسئولین، علمایِ  ایرانی و در کل علیه همه‌ی شیعیان اعم از ایران، لبنان، عراق و یمن صادر شد، و در پی آن  گفتمان تکفیری که برپایۀ فرقه­گرایی استوار است و زبان آن آکنده از حِقد، نفرت و مملو از  کینه‌‌های کورکورانه می‌باشد زنده شد و جانِ دوباره یافت. این تکفیر غالباً  به­ دو گونه‌ صورت می­گیرد: نخست: یک نوعی از این تکفیر بی­پرده و صریح است که تکفیرکننده بعضی از مسلمانان را به کفر توصیف می­کند و آنان را کافر می­خواند که این چنین تکفیر، واضح و آشکار است[و نیازی به تفصیل ندارد].   دوم: گونۀ دیگری از تکفیر، تکفیر پنهان است. چنین مورد از تکفیر در نظریات و به­ویژه در موقف‌گیری­های علمی کسانی­ بازتاب می­یابد که کفار و مسلمانان را مساوی می­دانند و چه­بسا  با مسلمانان دشمنی عمیق­تری  نسبت به کفار دارند و به بهانۀ این­که این گروه از مسلمانان خطرناک‌تر از صهیونیست‌ها، صلیبی‌ها و ملحدین‌اند،  جنگ سختی را به راه می­اندازند[و دست به تکفیر می­زنند]. علماء چه در گذشته­ها و چه امروز  برای زدودن تهمت تکفیر از مسلمانان، تلاش­های بی­شماری را به خرچ داده و کوشیده­اند تا پیروان این انديشه را با هشدارهای شرعی، موانع و ضوابط اصولی و قیود فقهی  متوجه ساخته و تلاش­های­شان را محدود بسازند. اما امروزه ما  تألیف‌های بی‌شمار و کتاب‌های متعددی را در بارۀ ضوابطِ تکفیر داریم و  جالب آن­که پارۀ از این کتاب‌ها، با عنوان «منهج اهل‌سنت در تکفیر» نوشته شده­اند! در حالی­­که منهج معتمد و مقرر نزد اهل‌سنت این است که آن‌ها جز کسانی‌که خویش را کافر(غير مسلمان) می‌دانند، تکفیر نمی‌کنند. چنان‌که خداوند متعال می‌فرماید: «مَا كَانَ لِلْمُشْرِكِينَ أَنْ يَعْمُرُوا مَسَاجِدَ اللَّهِ شَاهِدِينَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ بِالْكُفْر»؛ «مشرکان در حالی­که خودشان بر ضد خویشتن به کفر خود گواهی می­دهند، صلاحیت آباد کردن مساجد الله را ندارند»،[توبه: 17]. سخنان این علمای بزرگ، در بارۀ قیود و ضوابط تکفیر، سوالات و ملاحظه‌هایی را  نزد من بر انگیخته که تا هنوز برای من حل ناشده است. و آن این‌که سخن گفتن از ضوابطِ تکفیر، شرایط و قیود آن، چنین می­نماید که گویا تکفیر در اصل مشروع ومطلوب است و صرفاً نیاز به پاپبندی ضوابطی مشخص و ویژۀ دارد. همۀ تکفیری‌ها می‌پندارند که ملتزم به آن ضوابط‌اند در حالی­که زبان حال شان می­گوید هرکس ضوابط خود را دارد. در حقیقت، تکفیر و تضلیل که روی دیگر سکۀ تکفیر است، چیزی جز تکلف و سخت گیریِ بی‌جا نیست و در اصل، بدعت و تعصب کورکورانه‌ای­ست که نهایت الأمر، در خدمت قدرت و ابزاری برای بازی‌های سیاسی قرار می‌گیرد. از همین‌رو پرسشی اساسی که به آن باید اندیشید   و به آن پاسخ داد، این‌است که: آیا تکفیر، تکلیف شرعی است؟ آیا خداوند مارا مکلف به تفتیش عقاید و باورهای اشخاص و گروه­های مسلمان، نموده است که کافراند یا مسلمان؟ آیا خداوند متعال، علما یا عموم مسلمانان را مأمور کرده است که برای هر کسی­که دیدگاه یا رفتاری مخالف، ناآشنا یا شاذ از آنان دیده می‌شود، «گواهی‌­نامۀ برائت» از کفر و نفاق صادر کنند، یا برعکس، «حکم محکومیت» به این امور را دربارۀ او بدهند؟ آیا خداوند،  به ما اجازۀ بررسی وبازرسی سخنان زعماء، شیوخ و پیشوایان، را داده تا در رفتار، احوال، و لوازم آرا، نظریات و تأویلات آن‌ها به تفتیش بپردازیم و سپس حکم به اسلام و کفر شان نماییم؟   هرگز چنین نیست و ما مکلف به­بررسی این امور نیستیم. «با خبر که خداوند سخت‌گیران را هلاک می‌سازد!» این­ها آن­چه را که خداوند برآن امر نموده را ترک کرده  و به چیزی­های مشغول‌اند که خداوند از آن­ها نهی داشته است. از نمونه‌های شگفت­آوری که برخی از علاقه‌مندان به تکفیر و گمراه‌خوانی به یادگار گذاشته‌اند، ماجرایی است که برای فقیه، و امام مالکیه در زمان خود؛ قاضی ابوالولید باجی رخ داده است؛ آن‌گاه که به‌طور حاشیه­ای در یکی از درس‌هایش یادآور شد که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وسلم با دست خود برخی کلمات را نوشته است و این امر، با امّی بودن او که در قرآن ذکر شده، منافاتی ندارد. سربازان بازندۀ میادین نبردِ گفت­وگو و تفکر، بعد از این ماجرا،  شروع به تکفیر و گمراه­خواندن او کرده و اتهام بی­دینی را به او بستند و در منابر، او را مورد لعن و نفرین قرار دادند و حتا برای علما‌یی­که خارج از اندلس می­زیستند، نامه نوشته و آن­ها را علیه امام باجی شورانیدند تا مثل ایشان به صدور فتوا­های تکفیر و تفسیق رو آورند. من در کتاب که ذیل عنوان «الاختيارات الدينية الكبرى للأمة الإسلامية» نگاشته­ام از این «نوع افراطی‌ها» یاد کرده‌ام، و در  دربارهٔ آنان گفته‌ام: «می‌بینی که هرگاه دربارهٔ یکی از بزرگان چیزی می‌نویسند، یا کتابی از آثار او را تحقیق و تصحیح می‌کنند، یا حتا بی‌هیچ مناسبتی، چنین عنوان­های عجیب و مشکوک را می‌گذارند: «عقیدهٔ او» یا «عقیدهٔ فلانی». و بیشترین اصرارشان بر این عنوان زمانی است که آن عالم – از نگاه آنان – متهم و مورد سوءظن، یا مشکوک در عقیده باشد! از همین­رو می­کوشند محکومیت او را ثابت کنند، یا در جایگاهش تردید ایجاد نمایند و مردم را از او دور سازند؛ یا برعکس، برائت و درستی عقیده  او را ثابت کرده و شایستگی‌اش را برای این‌که از فرقهٔ «ناجیه» به­شمار آید، نشان دهند». ​و همین‌گونه، دانشجویِ ماستری و دکتورا را می‌یابی که بالای عقیدۀ امامی از امامان دین حکم کرده و برای ما می‌گوید: عقیدۀ او فاسد است یا عقیدۀ او سالم یا غیر سالم است؛ یا در پی آن است که ثابت نماید او بدعتی  و اشعری مسلک است؛ یا از اشعری‌ها متأثر بوده یا او از منهج سلف صالح عدول کرده و از اهل سنت وجماعت بیرون شده و یا میان اين و آن مذبذب است. ​باری پایان­نامۀ را که در باب یکی از دانشمندان و امامان مسلمان نوشته شده بود را مرور می کردم،  نویسنده در مورد سیرت، جهاد، کتاب‌ها، شاگردان، جایگاه‌ علمی، اخلاق و توصیف علماء در مورد این دانشمند معروف را آورده بود؛ ولی ناگهان با عنوان «عقیده‌ی او» برخوردم. با دیدن چنین عنوانی، تعجب نموده از خود پرسیدم این چه عنوانی است؟ آیا او مسلمان نیست؟ و عقیده‌‌اش، عقیدۀ اسلامی نیست؟ آیا او

نویسنده: علامه قرضاوی رحمة الله تعالی علیه تلخیص و برگردان به فارسی: بشیر احمد عالمیار روزه عبادتی است که برای تزکیه نفس، احیاء وجدان انسان، تقویت ایمان و پرهیزگار ساختن انسان گرفته ‌می‌شود. پس برای روزه‌دار واجب است تا روزه خود را از آنچه آن را خدشه‌دار یا از بین می‌برد نگه‌دارد. نگه‌داری حس‌های شنیداری، بینایی و تمام اعضا از آنچه که خدا حرام کرده است و پاک نگه‌داشتن زبان از بیهوده‌گویی، دروغ‌گویی و داد و فریاد زدن نیز از واجبات روزه و رمضان بوده و جواب زشتی را با زشتی ندادن بلکه پاسخ زیبا گفتن از آداب روزه داری است. روزه‌دار روزه را باید سپری در مقابل گناه و پلیدی‌ها و سپس برای دور شدن از عذاب خداوند بسازد. از همین جهت است که سلف صالح، روزه‌ی پذیرفته شده را روزه‌ی تعریف کرده‌اند که به‌همراه خود درای از خورد، نوش، شهوت، همه‌ی جسم انسان نیز روزه‌دار باشد و این همان چیزی است که در احادیث نبی علیه السلام توجه شده و شاگردان دانشگاه نبوت بدان تأکید ورزیده‌اند. عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ (رض) قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص): «مَنْ لَمْ یَدَعْ قَوْلَ الزُّورِ وَالْعَمَلَ بِهِ فَلَیْسَ لِلَّهِ حَاجَةٌ فِی أَنْ یَدَعَ طَعَامَهُ وَشَرَابَهُ». (بخاری:1903) ترجمه: ابوهریره می‌گوید: رسول‌الله (ص) فرمود: «هرکس که دروغ‌گویی و عمل به مقتضای آن را ترک نکند، خداوند نیازی ندارد که او خوردن و نوشیدن را ترک کند». روی همین ملحوظ بود که صحابه رضی الله عنه و پیشوایان بزرگوار این امت می‌کوشیدند تا روزه‌های شان پالاینده‌ی نفس و پاک کننده از گناهان ومعاصی باشد. عمر ابن خطاب رضی الله عنه می‌فرماید: روزه فقط به معنی خود درای از خورد و نوش نیست، بلکه به معنی خود داری از خورد، نوش، دروغ، بیهوده‌گویی و باطل است. از جابر بن عبدالله انصاری نقل شده که فرمود: وقتی روزه گرفتی پس گوش و چشم و زبانت را نیز نگه‌دار و از اذیت و آزار زیر دستت، دست‌بردار و آرامش و سنگینی خودت را حفظ‌کن. حفصه بنت سیرین (که از جمله‌تابعین است) می‌گوید: روزه سپر است تا وقتی که صاحبش آن را از بین نبرد و از بین بردن آن غیبت است‌. میمون بن مهران می‌گوید: اندک‌ترین روزه ترک خورد ونوش است! (همه‌ی این اقوال در المحلی امام ابن حزم آندلسی ذکر شده‌است ۶ / ۴۷۵، ۴۷۶). برای همین است که بعضی از پیشوایان دین گفته‌اند: گناه شکننده‌ی روزه است. پس‌کسی که مرتکب حرام با زبانش‌می‌شود؛ مثل غیبت، سخن‌چینی، دروغ و یا به حرام گوش می‌سپارد؛ مانند فحش و ناسزا و دروغ‌گویی، یا با چشمش به سویی حرام نظر می‌کند؛ مانند دیدن به زیبایی‌های زن بیگانه یا بادستش حرام را مرتکب می‌شود؛ مانند اذیت و آزار انسان، حیوان، یا مال کسی را به حرام می‌خورد، یا با پاهایش حرام مرتکب می‌شود؛ مانند رفتن به‌طرف گناه و معصیت و ارتکاب سایر انواع حرام‌ها، مانند شخص روزه‌خوار است‌. زبان، چشم، دست و پا باعث افطار می‌شود، چنان‌که خورد و نوش و شهوت باعث افطار می‌گردد. از همین جهت است که بعضی از سلف (نظر به ظاهر نصوص) گفته‌اند: گناهان همه‌گی باعث افطار می‌گردند و کسی که مرتکب گناه شود بالای او قضاء روزه لازم است و این مذهب امام اوزاعی درست‌ترین قول مذهب ظاهری است. اما جمهور دانشمندان معصیت را باطل کننده‌ی روزه نمی‌دانند؛ گرچه که گناه بر روزه خدشه وارد می‌کند و مطابق وزن گناه از اجر می‌کاهد؛ زیرا کسی از گناه در امان نیست (مگر آنکه خداوند نگهش دارد) مخصوصاً گناه زبان چنانکه امام احمد گفته‌است: اگر غیبت از شکننده‌های روزه بود، برای ما روزه‌ی باقی نمی‌ماند. این جمع علما بدین نکته تأکید نموده‌اند که گناهان روزه را باطل نمی‌کند مگر باعث کم رنگ شدن اجر و ضایع شدن پاداش آن می‌گردد. حقیقت همین است که این خسران – کم شدن اجر – برای کسانی‌که‌ خرد در سر دارند امر کم ارزشی نیست و بدان مبادرت نمی‌ورزند مگر احمق؛ گرسنگی و تنشه‌گی را تحمل کنی و نفس را از شهوات نگهداری و در اخیر درجه‌ی نیکی‌هایت صفر باشد مگر این کار عاقلانه است؟ علامه بیضاوی می‌گوید: مقصود شرع مبارک از روزه محض گرسنه‌گی وتشنه‌گی نیست، بلکه پایان دادن تمایلات نفسانی و تغییر نفس‌های اماره به نفس مطمئنه می‌باشد. پس کسی که بدین هدف خودش را نرساند روزه‌اش مورد توجه خداوند قرار نمی‌گیرد. روزه‌ی رمضان فرصت ویژه‌ی برای زدودن آثار گناه است که در یازده ماه گذشته‌ی سال انجام شده‌است. پس کسی که رزوه‌ی این ماه را به‌شکل درست و کامل انجام دهد شایسته‌ی این است که در ختم این ماه مورد مغفرت خداوند قرار گیرد و از هر نوع پلیدی‌ها پاک گردد. خصوصاً گناهان کوچکی که در صبح و شام همدم انسان است و آدم آن‌ها را کوچک می‌پندارد و نمی‌داند که ممکن فراوانی همین گناهان کوچک باعث هلاکتش گردد. کسی که روزه‌اش را با گناهان شنیداری و دیداری و سایر جوارح آلوده کند، این فرصت استثنائی برای پاک شدن را از دست داده است و مستحق مغفرت موعود نمی‌گرد.

نویسنده: چارلز گای ایتون (حسن عبدالحکیم) مترجم: محمد الیاس شهیر قسمت اول کلمه‌ی شهادت اساس مفهوم خدا در اسلام است. مسلمانان شهادت می‌‎دهند که «هیچ خدای جز خدا [ی یکتا] وجود ندارد.» یا «هیچ معبودی جز از معبود (یکتا) وجود ندارد.» قرآن کتاب وحی شده‎یی اسلام، شرحی بزرگ این جمله‌یی ساده است و تمام نتایج و پیامدهای پذیرش این جمله را در زنده‌‏گی و فکر بشری تشریح می‌کند. این مفهوم خدا کاملاً و مطلقاً موحدانه و توحیدگرایانه است. تنها خدا، وجودِ مطلق، مستقل و بی‌نیاز دارد. هرچیزی که وجود دارد یا امکان وجودش می‎‌باشد براساس اراده‌‎ی اوست. او هیچ «شریکی» در خلق و یا نگهداشتن کیهان ندارد. او نه‌‎تنها که علت اول بلکه تنها علت جهان است و خودش [برای وجود خود] نیازی به علت ندارد. [خداوند در] قرآن برای ما می‌گوید: «بگو: او خدای یکتاست؛ خدای بی نیاز؛ [كسى را] نزاده و نه زاده شده است؛ و هیچ‎کس [در ذات و صفات] همانند و همتا و شبیه او نمی‎‌باشد.»[i] هم‌چنان می‎‌گوید: «شأن او این است که چون پدید آمدن چیزی را اراده کند، فقط به آن می‎‌گوید: باش، پس بی‎درنگ موجود می‌‎شود.»[ii] حصه‏‌ی اول کلمه‏‌ی شهادت دال به مسئله‌ی دیگر است و آن اینکه در زمین و آسمان‌ها هیچ قدرت، نیرو یا فاعل مستقل از خدا وجود ندارد. همه چیزهایی که وجود دارند و همه اتفاقاتی که واقع می‎‌شوند، تحت اداره‎‌ی او است. هیچ‌چیزی نمی‌‎تواند با او برابری کند یا از اداره‎‌ی او فرار کند و همه چیزهایی که وجود دارند شهادت به قدرت خالقانه و عظمت او می‎‌دهند. قرآن می‎‌فرماید: «آسمان‎‌های هفتگانه و زمین و هر کس که در آن‌‏هاست، او را تسبیح می‎‌گویند و هیچ‌چیزی نیست مگر این‎که همراه با ستایش، تسبیح او می‌‎گوید، ولی شما تسبیح آن‌‎ها را نمی‌‎فهمید، یقیناً او بردبار و بسیار آمرزنده است.»[iii] از نظر اسلامی، نمی‎‌توانیم یک مفهوم واقعی از خدا را در ذهن خود تصور کنیم؛ زیرا او ازلی و موجود مطلق است. مخلوق نمی‎‌تواند خالق را [به شکل کامل] درک کند. خداوند در قرآن می‌‎فرماید: «چشم‌‎ها او را درك نمی‌‎كنند؛ ولی او همه چشم‎‌ها را درك می‌‎كند.»[iv]  اما اسلام خواهان ایمان کورکورانه نیست. قرآن در مورد ماهیت خدا بسیار چیزها را برای ما می‎‌گوید و خداوند را به اسامی که اسماءالحسنی یاد می‌‎شوند، توصیف می‎‌کند تا او را بهتر بشناسیم. قرآن می‎‌فرماید: «خدای یکتا که جز او هیچ معبودی نیست، زنده و قایم به ذات [و مدبر و برپادارنده و نگهدارنده‏‎‌ی همه‏‌ی مخلوقات] است، هیچ گاه خواب سبک و سنگین او را فرا نمی‎‌گیرد، آن‎‌چه در آسمان‎‌ها و آن‎‌چه در زمین است در سیطره‏‌ی مالکیت و فرمان‏روایی اوست. کیست آن‎که جز به اذن او در پیشگاهش شفاعت کند؟ آن‎چه را پیش روی مردم است [که نزد ایشان حاضر و مشهود است] و آن‏چه را پشت سر آن‌ها است [که نسبت به آن‌ها دور و پنهان است] می‏‌داند و آن‌ها به چیزی از دانش او احاطه ندارند مگر به آن‎چه او بخواهد. کرسی‌اش آسمان‎‌ها و زمین را فراگرفته و نگهداری آن‌‎ها بر او گران و مشقت‎‌آور نیست و او بلند مرتبه و بزرگ است.»[v] او «الاحد»، یکتا و یگانه‌ی مطلق است و این باور کاملاً خلاف عقیده‌ی تثلیث عیسویت است. ذات یکتا تقسیم‌پذیر و تقلیل‌پذیر نیست و نمی‌تواند – با حلول – به‌‎شکل انسان در شکل مخلوق درآید. خداوند مخلوق خود نمی‌شود و در حقیقت خداوند هیچ‌چیز نمی‌شود. او فقط [خودش] است. قرآن او را با اسم «العلی» بلندمرتبه توصیف می‌کند. نسبت به مخلوقات خود متعالی است و ازاین‎رو بلندتر از هرآن‌چیزی است که بتوانیم با او شریک سازیم. او «العزیز» شکست‌ناپذیر و«الجبار» قادر مطلق است؛ زیرا هیچ‌چیزی در مقابل قدرت او ایستاده‌گی نمی‌‏تواند و او با قدرت خود تمام هستی را براساس تدابیر قبل از قبل تعیین‌‏شده اداره و تنظیم می‌‎کند. بناءً می‌توان نتیجه‌گیری کرد که تمام قدرت‌ها، نیروها و فضایلی که در روی زمین وجود دارند، وام‌های از طرف اویند که عطا شده است. هیچ‌کسی کمک‌مان کرده نمی‌تواند، جز به اراده‌ی او و هیچ‏کسی ضرری به ما رسانیده نمی‌‎تواند، جز به اجازه‌ی او (و زمانی‌که او اجازه می‌دهد به ما ضرر برسد امتحان الهی بوده و باید آن‌‎را با صبر تحمل نماییم.) اسم دیگر او «الحق» حقیقت مطلق است؛ رد وجودش به معنی دور بودن از حقیقت در همه سطوح تجربه برای رد کننده است. واژه‌ی عربی برای «رد کننده‌‏گان» (ناباوران)، «الکافرون» است و این واژه به معنای «پوشانیدن» عمدی چیزی می‏‌باشد؛ به عباره‌ی دیگر کسانی که «حقیقت مطلق» را نمی‌پذیرند، به خواست خود فهم و درک خود را توسط چیزی کدر «پوشانیده»‌اند تا حقیقت بدیهی را نبینند. با این کار، مانع آمدن نور می‌‏شوند و یکی از اسمای دیگر خداوند «النور» نور است. این‌‎ها کسانی‌اند که در قرآن «کور» خطاب شده‌اند؛ چراکه «خداوند نور آسمان‌‎ها و زمین است.»[vi] در اسلام همه چیز از خداوند و از اسمای او که توسط آن‌ها خود را برای ما شناختاند، به‌دست می‎‌آید و ازاین‎‌رو اگر او «نور» نمی‌‎بود، هیچ نوری – چه فزیکی و چه فکری – وجود نمی‌‎داشت. هیچ‌چیزی – حتا مخفی‌‎ترین افکار ما – خارج از علم او نیست؛ زیرا او «العلیم» داناترین است و به هر آن‌چه که در آسمان‌ها و زمین وجود دارد دانا می‌‎باشد. او «الخبیر» آگاه‎‌ترین و باخبر از باطن امور است؛ چیزی از او پنهان نیست. او «الشهید» شاهد و ناظر است و همین گونه «البصیر» بیناترین و «السمیع» شنواترین است. قرآن می‎‌پرسد: «چه كسی مالك (و خالق) گوش و چشم هاست؟»[vii] جواب آن خداست. ما فقط – آن هم در فاصله‌ی محدود – چیزهایی را می‎‌بینیم که در مقابل ما قرار دارند؛ اما دید خداوند محدودیتی ندارد. ما تنها صداهایی را می‌‎شنویم که یا بسیار بلند باشند و یا هم نزدیک ما؛ اما او همه‌چیز را می‎‌شنود. قرآن می‎‌فرماید: «و کلیدهای غیب فقط نزد اوست و کسی آن‎‌ها را جز او نمی‌‎داند و به آن‎چه در خشکی و دریاست، آگاه است و هیچ برگی نمی‌‎افتد مگر آن‎که آن را می‌‎داند و هیچ دانه‎‌یی در تاریکی‎‌های زمین و هیچ تر و خشکی نیست؛ مگر آن‎که در کتابی روشن [ثبت] است.»[viii] او «الاول» نخستین است که قبل از او چیزی نبوده است و «الاخر» آخرین[ix] است کسی که بعد از او چیزی نیست؛ ولی او تنها در شروع و آخر زمان نیست؛ بلکه او «الظاهر»

الحمدالله رب‌العالمین ‌و لصلاة والسلام علی السید المرسلین محمد و آله و اصحابه اجمعین. اما بعد: حدود چهادره قرن پیش در جزیره‌‏ی عرب، قبیله‌‏های مختلف با اندیشه‏‌ها و تفاخرات گوناگون جاهلانه و تعصبات قومی زشت و برتری‏جویی‏‌های افراطی در مقابل هم از هیچ نوع زورگویی و زورآزمایی دریغ نمی‏‌کردند و قبیله‏‌های ضعیف و کم‏‌نفوس توسط قبیله‏‌های پرنفوس مورد ظلم و ستم قرار می‏‌گرفتند. گاهی یک قبیله برای دفاع از قبیله‏‌ی خود با قبیله‏‌ی دیگری پیمان موقت بسته می‏‌کرد و گاهی اندک‏‌ترین اختلافی این پیمان‏‌ها از هم می‏‌گسیخت و این نوع پراکندگی، زندگی آرام انسانی و اتحاد را از میان‏شان برداشته بود. در چنین شرایطی بود که خورشید اسلام ظهور کرد و پیامبر اسلام با برقراری صلح میان دو قبیله‏‌ی بزرگ اوس و خزرج، پایه‏‌های اتحاد و اتفاق را میان اعراب و قبایل مختلف آهسته‏‌آهسته مستحکم کرد که پس از مسلمان شدن تمام قبیله‌‏های عرب، امت اسلامی به رهبری پیامبر – صلی‌الله علیه و سلم – به بلندای وحدت رسیدند. تاریکی، جهل و نادانی در جزیره‏‌ی عرب‌ به‌وسیله‌ی نور اسلام از میان برداشته شد. یثرب به مدینه‏‌النبی مبدل گشت و مهاجرین و انصار باهم دستِ برادری دادند. آن عصر‌ نماد اوج و شکوه وحدت بود. عصری که در آن مسلمانان در پرتو قرآن و سنت، دوره‏‌های طلایی چون خلافت راشده و دوره‌‏های تمدن‏‌ساز دیگر را تجربه کردند و علم و عدالت را گسترانیدند.  اما، شکی نیست که این امت واحد به مرور زمان دچار تفرقه شد و رویکردها و مسیرهای آن‌ها چندگانه شد. عقایدشان متنوع شد و این امت به چندین حزب و فرقه تقسیم شد.  طبق فرموده‌ی پیامبر – صلی‌الله علیه و سلم – این امت به ۷۳ فرقه تقسیم می‌شوند. این تفرقه‌‏گرایی و تعصبات امت اسلامی را از قله‌های بلند اتحاد به دوره‌های ضعف و پراکند‏گی کشانید و البته یکی از آن دلایل، فاصله گرفتن از قرآن و سنت بود که زمینه‌ساز افول امت گردید؛ تنها راه، برگشت دوباره به اتحاد و صعود، چنگ زدن به قرآن و سنت است. اصطلاح امت به جامعه‏‌ی جهانی مسلمانانی اشاره دارد که ایمان به ارزش‌ها و باورهای مشترک مبنی بر آموزه‌های اسلام دارند. این مفهوم نشان‎دهنده‌ی پیوند جمعی میان همه مسلمانان است که فراتر از مرزهای ملی، نژادی و قومی می‌باشد و ریشه در تعهد مشترک به خداوند متعال، پیامبر اکرم – صلی‌الله علیه و سلم – و آموزه‌های قرآن و سنت دارد. اسلام دین وحدت و یکپارچگی بوده و پیوند اسلامی پیوند با قانون الهی است. این پیوند تمام مسلمانان را در تمام نقاط جهان متحد می‌سازد و در میان آن‌ها همبست‏گی ایجاد می‌کند؛ آن‌ها را بر یک عقیده یک خدا، یک قانون، یک قبیله و یک هدف متحد می‌سازد. پروفسور دکتر اسماعیل علی محمد در کتاب «أمة الواحدة» می‌گوید: «این پیوند اسلامی یک سند دایمی است که همه مسلمانان را در هر نقطه‌ی جهان گرد هم می‌آورد و هر کجا که هستند سازمان‌دهی می‎‌کند. یک قرارداد الزام‎‌آور است که همه مسلمانانی را که به خداوند، رسولش، ملائکه و روز آخرت ایمان دارند و نماز برپا می‎‌کنند متحد می‌سازد.»[i] اصل و اساس امت اسلامی بر یگانگی و وحدت استوار است؛ وحدت در عقیده، عبادت، اخلاق، فکر و اصول. این وحدت نه‌تنها یک امر توصیه‌یی بوده، بلکه یک ضرورت دینی است. اسلام آمد تا مرزهای طبقاتی، ملی و جغرافیایی را بشکند تا مردم را در یک چارچوب کلی متحد سازد که شعار آن توحید و هدف آن ترغیب مردم به آبادانی زمین و اخوت و برداری است. علمای کرام در تفسیر آيت «اِنَّمِا المُؤمِنُونُ إِخْوَةٌ»[ii]  می‎‌فرمایند که برادری دینی قوی‌تر از برادری نسبی است؛ زیرا پیوند نسبی با قطع رابطه یا مرگ قطع می‎‌شود، اما پیوند ایمانی با مرگ هم گسسته نمی‎‌شود. قرآن کریم نیز امت مسلمه را به‌عنوان بهترین امت معرفی می‌کند؛ کُنْتُمْ أُمَّةِ أُخْرِجَتْ لِنَّاسِ :- شما (ای پیروان محمد – صلی‌الله علیه و سلم -) بهترین امت هستید که (به سود) انسان‎ها آفریده‌شده‌اید.[iii] این کرامت و برتری، مشروط بر آن است که مسلمانان در صف واحد باقی بمانند و امربه‌معروف و نهی از منکر کنند. امت اسلامی دارای عزت و مقام والا بود و به تمام بشر مفهوم عدالت، اتحاد و اتفاق را نشان داد. این امت ویژه‏گی‌های منحصر به خود را داشت که باعث شد تا غیر مسلمانان به اسلام روی‌آورند. در اوایل اسلام، به‌یژه در زمان پیامبر – صلی‌الله علیه و سلم – و پس از وفات ایشان در دوران خلافت راشده، امت اسلام نمونه‌یی بی‌نظیر از همبستگی، وحدت و رشد سریع در زمینه‌های دینی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی را نشان دادند. امت اسلامی در این دوران نه‌تنها از منظر دینی به‌شدت پیوسته و متحد بود، بلکه از نظر ساختاری و اجتماعی نیز به‌سرعت توسعه یافت و تأثیر به‏‌سزای برجهان در آن زمان گذاشت. ویژ‏گی‌های مهم امت اسلامی در صدر اسلام دین اسلام در اوایل آغاز خود مبلغانی با توانایی‎‌ها و استعداد‎های عالی داشت که پرچم اسلام را به دوش می‎‌کشیدند، پیام آن را منتشر می‎‌کردند و در رأس آن‎‌ها حضرت ابوبکر صدیق، عمر فاروق، مصعب بن عمیر، علی بن ابی‌طالب، ابوذر غفاری و عبیده بن جراح – رضی‌الله‌عنهم – قرار داشتند. اسلام توسط آن‌ها به‌سرعت در جزیره‌‏ی عرب و بعد سایر نقاط جهان منتشر شده و بنیادگذار تمدن عظیم اسلامی شد. در اوایل، اسلام از افراد با پیشینه‌های مختلف تشکیل شده بود؛ از مستضعفان و بردگان تا نجیب‌‎زادگان و بزرگان قریش و از عرب‌های جاهلی که ایمان آوردند و مردمان عجم. وحدت در راه ایمان، اصول اخلاقی و همبست‏گی میان مسلمانان از مهم‌‎ترین ویژ‏گی‌های جامعه‏‌ی صدر اسلام بود که تا حدی در طول تاریخ اسلام ادامه یافت و این ارزش‌ها اگرچه افول کنند، هرگز نمی‌میرند. اما متأسفانه، امتی را که خداوند متعال به آن وحدت، عزت و کرامت بخشیده بود دچار تفرقه و پراکندگی شدند که امروزه عقایدشان متنوع و رویکردها و مسیرهای آن‎‌ها چندگانه شده است و اتحاد آن‎‌ها در کشورهای مختلف از هم‌پاشیده شده است[iv]. تعصبات و تفرقه‌‏گرایی این امت را به احزاب و گروه‌های مختلف تقسیم نموده است.  تعصب و فرقه‌گرایی چیست؟ تعصب اعتقادی است که یک شخص یا گروه، خویش را برتر از شخص و گروه دیگر بداند. عناصری که مبنی بر آن انسان‎‌ها برتری‌جویی می‌کنند عبارت از نسل، نژاد، زبان، فرهنگ، جغرافیه و ایدئولوژی سیاسی می‎‌باشد. دین مقدس اسلام بر

در سال ۱۹۲۷ میلادی، فیلسوف فرانسوی «جولین بندا» در نقد روشنفکرهای آن زمان کتابی بنام «خیانت روشنفکران» می‌نویسد و آن را این‌گونه آغاز می‌کند: «وقتی تولستوی در خدمت عسکری بود، یکی از افسرها را در حال زدن شخصی دید که در رژه‌ی نظامی از صف رژه بیرون شده بود. تولستوی برای افسر گفت: «آیا نمی‎شرمی که با یک همنوع خود این‎گونه رفتار می‎کنی؟ آیا انجیل را نخواندی؟»‎ افسر جواب می‎دهد: «و تو قواعد اردو را نخواندی؟» همیشه انسان‌های که به ارزش‌های معنوی باور دارند با این گونه پاسخ‌ها روبرو می‎شوند و به نظر من این گونه پاسخ‌ها غیر منطقی نیستند؛ چون اشخاصی که انسان را برای تسخیر بر مادیات رهبری می‎کنند نیاز به عدالت و نیکوکاری احساس نمی‌کنند. بااین‌حال، وجود اشخاصی در جامعه که مردم را به دینی غیر از دین ماده‌گرایی دعوت کند مهم و نیاز اجتماعی است؛ حتی اگر روان (روال) اجتماعی طوری باشد که به حاشیه رانده شده و مورد استهزا قرار گیرند. اما اشخاصی که برای این دعوت مورد اعتماد قرارگرفته‌اند – من آن‌ها را بنام روشنفکران یاد می‎کنم- نه‌تنها که این نقش را رها کرده‌اند؛ بلکه مخالف آن عمل می‎کنند.[i] این مسئله یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های روشن‌فکری بوده است. در جهان معاصر، روشنفکرانی که اکثراً باید برای ارزش‎های معنوی مانند عدالت و حقیقت مبارزه کنند، برای قدرت، شهرت و پول خود را فروخته‌اند. گزاره‎ی اصلی «بندا» در کتاب این است که «در جهان دودسته از ارزش‌ها وجود دارند؛ ارزش‌های مادی که شامل شهرت، ثروت و قدرت  و ارزش‌های معنوی که شامل حقیقت و عدالت می‌شوند. اکثریت قاطع انسان‎‌ها دنبال ارزش‌های مادی‌اند و می‌کوشند تا مقداری از شهرت، ثروت و قدرت به دست آورند. درسوی دیگر، تعداد اندکی از مردم دنبال ارزش‌های معنوی یعنی حقیقت و عدالت می‌باشند. اکثراً این دودسته از ارزش‌ها باهم در تضاد قرار می‌گیرند؛ طوری که هر قدر یک فرد دارای شهرت و ثروت بیشتر باشد، احتمالاً در زندگی وی حقیقت و عدالت کم‌تری وجود خواهد داشت.»[ii] اگرچه این کتاب در سال ۱۹۲۷ میلادی نوشته شده است اما گزاره‌ای اصلی کتاب و تحلیل نویسنده از حالت روشنفکران در حرکت‌های روشنفکری معاصر، خصوصاً در افغانستان و جهان اسلام، نیز تطابق پذیر است. ما در کشور خود چند گروه از روشنفکران یا بهتر است بگوییم که روشنفکرنماها داریم. گروه اول کسانی‌اند که دارای هیچ اصولی نیستند. آن‎ها وقتی از ظالم انتقاد می‎کنند که سودی در انتقاد نهفته باشد. در حکومت‌های قبلی افغانستان اشخاصی به‌اصطلاح کارشناس مسائل سیاسی و روشنفکران جامعه بودند که دولت را نقد می‎کردند؛ اما وقتی دولت برای آن‌ها مقامی می‎داد خاموش می‌گردیدند. آن‎ها فقط دنبال سود خود بودند و بقیه هیچ. بعضی از آن‌ها در هر زمان به حیث چاپلوس و مدافع دولت می‌باشند. وقتی نظام تغییر کند، حتی اگر دولت کاملاً مخالف دولت قبلی باشد که برای آن چاپلوسی می‎کردند، پالان خود را تغییر داده و چاپلوس دولت جدید می‎شوند؛ فقط به خاطر مقام و پول. جلال آل احمد در مورد این نوع روشنفکران می‌نویسد: «آدم غرب‎زده (منظور از همان روشنفکرنماها است) هُرهُری مذهب است. به هیچ‌چیز اعتقاد ندارد. اما به هیچ‌چیز هم بی‌اعتقاد نیست. یک آدم التقاطی است. نان به نرخ روز خور است. همه‌چیز برایش علی‌السویه است. خودش باشد و خرش از پُل بگذرد، دیگر بودونبود پلُ هیچ است. نه ایمانی دارد، نه مسلکی، نه مرامی، نه اعتقادی، نه به خدا یا بشریت. نه در بند تحول اجتماع است و نه در بند مذهب و لامذهبی. حتی لامذهب هم نیست. هُرهُری است. گاهی به مسجد هم می‎رود. همان‌طور که به کلوپ می‎رود یا به سینما…….البته رأی هم می‏دهد. اگر رأیی باشد، و به‎خصوص اگر رأی دادن مُد باشد[iii]، اما به کسی که به امید جلب منفعت بیش‌تری پیش او می‎رود، هیچ‌وقت از او فریاد یا اعتراض یا امایی یا چون‌وچرایی نمی‎شنوی. سنگین و رنگین و با طمأنینه‎ای در کلام، همه‌چیز را توجیه می‌کند و خودش را خوش‌بین جا می‎زند.»[iv] گروه دوم روشنفکرنماها که در افغانستان و کشورهای اسلامی دیگر (و با اندکی تغییرات) در همه جوامع وجود دارند که شاید اصولی داشته باشند اما به دلیل فهم ضعیف و تأثیر از تمدن‎های دیگر (بیگانه) و یا به حیث حرکت‌های اجتماعی-سیاسی ارتجاعی در مقابل حرکت‌های دیگر، جامعه را به پرتگاه می‎برند. این گروه از روشنفکرنماها را به دودسته‌ی نوگرایان دینی و جمودگرایان دینی[v] -که دوروی یک سکه‌اند- تقسیم کرده می‌توانیم. علی عزت بیگوویچ در رساله‌‌ی خود «اعلامیه اسلامی» این دودسته را مانع اصلی بیداری اسلامی می‌داند و در مورد آن‌ها می‎نویسد: «نظریه‌ی تجدید اسلامی که اسلام را قادر به ارائه راه‌حل نه‌تنها برای تعلیم و تربیه‌ی انسان‎ها، بلکه برای نظم دادن به زندگی دنیوی آن‌ها می‌داند، همیشه دو گروه از مردم را در مخالفت با خود می‌یابد: اول جمودگرایان دینی که همه‌چیز اسلام را به شکل و شمایل سابق می‌خواهند. دوم هم نوگرایان دینی که می‌خواهند شکل و شمایل زندگی بیگانگان را تقلید کنند. جمودگرایان دینی مسلمانان را به گذشته و نوگرایان دینی آن‌ها را به یک آینده‌ی مبهم و بیگانه از اسلام می‌برند. باوجود تفاوت‌های واضح میان جمودگرایان و نوگرایان دینی، هر دو گروه بعضی نقاط مشترک نیز دارند. هر دو گروه اسلام را به حیث یک دین به معنی غربی کلمه می‌بینند[vi]. اصلی‌ترین گروه جمودگرایان دینی در جهان اسلام «شیخ‌هایی» هستند که در مخالفت با اسلام، یک سیستم روحانیت را تبلیغ می‌کنند و به خاطر فهم قرآن، خود را میان قرآن و انسان قرار می‎دهند. به نظر آن‌ها اسلام یک‌بار و برای همیشه تأویل و تفسیر شده است و بهترین کار این است که همه‌چیز را همان‌طوری که تقریباً 1400 سال قبل تأویل و تفسیر شده بود، بدون در نظر داشت تغییراتی که در طول این تاریخ طولانی به وجود آمده است، در وضعیت فعلی عملی کنیم. یکی از نتایج اجتناب‌ناپذیر این فکر کوته‌بینانه این است که علمای دین در آن به دشمن‌های سرسخت پیشرفت و ترقی مبدل می‌شوند. هر نوع تغییر در قوانین اسلامی حتی با استفاده از اصول قرآنی به خاطر هم‌خوانی با وضعیت‌های جدید بالاثر پیشرفت و تغییر سریع جهان، برای آن‌ها یک حمله به اسلام محسوب می‌شود.[vii] شاید این طرز فکر آن‌ها از دوستی با اسلام نشئت گیرد، اما همین دوستی و محبت بیماری‌زای بعضی از تنگ‌نظران است که باعث خفه شدن فکر اسلامی در میان مسلمانان می‌شود. اکنون‌که جهان اسلام نیازمند

تاریخ علم در جهان اسلام شاهد این است که موضوعات آخر زمان و شخصیت‌های آخر زمانی شکل افسانه‌ای و فرا انسانی نداشته‌اند که با زندگی عصر بی‌ربط بوده و با عقل جور درنیاید؛ به گونۀ مثال یأجوج‌ومأجوج که امروز موجودات عجیب‌وغریب تلقی می‌شوند، حداقل در تاریخ طبری و ابن خلدون به حیث جوامع انسانی به معرفی گرفته‌شده‌اند و منابع اسلامی (نمونه: سفرنامۀ ابن فضلان) مملو است از ویژگی‌ها، کارکردها و موقعیت جغرافیایی این جوامع انسانی. در عصر امروز، اما، کم‌تر عالمی است که این موضوعات را به‌صورت علمی و برهانی تحت تفحص و کنکاش قرار دهد. یکی از علمای که در این مورد شاهکارهای علمی تولید نموده است شیخ عمران حسین است. شیخ عمران حسین در مورد خروج یأجوج‌ومأجوج می‌گوید که تا قبل از تشکیل اسرائیل به حیث یک دولت اشغالی در فلسطین، درک و شناخت یأجوج‌ومأجوج درصحنۀ جهان و در سیر تاریخ تا سرحد ناممکن مشکل بود. اما بر خلاف گفته‌های حسین، یک مرد خدا است که پردۀ این ناممکن را دریده و در قالب اشعار خود، از این رازها را به صورت فشرده بیان نموده است؛ این مرد خدا کسی جز علامه اقبال رحمه‌الله نیست. علامه رحمه‌الله در سه بیت، آخر زمان را چنین تشریح می‌کنند: محنت و سرمایه در جهان صف‌آرا شدند بِین آرزوهای کی‌ها آغشته شود با خون این فتنه‌‌های آشوب‌خیز با حکمت و تدبیر نمی‌ایستد، وَقَدْ كُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ رها شدند لشکر یأجوج‌ومأجوج تمام چشمِ مسلم ببین تفسیر حرف يَنْسِلُونَ (شعر اردو از اقبال لاهوری، ترجمه هدایت الله ذاهب) در حدیث صحیح در مورد دجال می‌آید که زمین خزانه‌های خود را برای دجال بیرون می‌کشد (صحیح مسلم: 6961) استخراج معدن و استفاده از خزاین زمین کار نیک و بسا پسندیده است، اما نظم دجال تحت نام تمدن مدرن غربی برای استخراج معادن فساد و خونریزی‌های کردند که تاریخ بشر نظیر آن را ندیده است و از این خزاین زمین نیز برای تداوم و گسترش فساد دجالی خویش استفاده کردند. زمانی که اسپانیایی‌ها به امریکای جنوبی رسیدند، مقصدی جز به دست آوردن خزاین زمین (طلا و نقره) نداشتند. در آن زمان، شاهان تمدن اینکا هنوز وجود داشتند. یکی از آسان‌ترین راه‌ها برای سرقت این خزاین گروگان گرفتن این شاهان بود تا توسط رعایای وی خزاین را از این مناطق بدزدند. دریکی از حادثات غم‌انگیز، شاهی از شاهان اینکایی را گروگان گرفتند و در بدل رهایی وی دوخانه مملو از طلا طلب کردند. زمانی که مردم این شاه، دوخانه مملو از طلا را به اسپانیایی‌ها تسلیم کردند، آن‌ها از سخن خود بازگشته و شاه بیچاره را به قتل رسانیدند. پس‌ازاینکه طلاهای استخراج‌شده را از مردم جمع‌آوری کردند، دنبال ذخایر استخراج‌نشده شدند و از مردم مانند حیوانات بهره‌کشی را برای کشیدن معادنشان برای خویش آغاز کردند. کسانی که در مقابل این بی‌انصافی مقاومت کردند، قتل‌عام شدند. قتل‌عام مردم اصیل امریکا، استرالیا، نیوزیلند و جزایر مالاگا نشان‌گر این نظم دجالی برای خزاین زمین است. در افریقای جنوبی در اوایل قرن بیستم، سیاه‌پوستان به‌سوی پیشرفت اقتصادی درحرکت بودند و پیشرفت‌های اقتصادی فراوانی در بخش زراعت داشتند، اما از سوی دیگر استعمار اروپایی برای استخراج معادن و خصوصاً الماس (مانند معدن کیمبرلی) به کارگرانی نیاز داشتند که بتوانند از آن‌ها بهره‌کشی کنند و سیاه‌پوستان در حال پیشرفت حاضر به بیگاری برای استعمارگران نبودند، بناءً استعمار گران نظام آپارتاید را به وجود آوردند و تمام زمین‌های سیاه‌پوستان را غضب کردند تا مجبور شوند برای زنده ماندن به ماشین‌های کاری برای استعمار گران مبدل شوند. داستان‌های غم‌انگیز استعمار تمدن دجالی بسیار زیاد است و همان‌طوری که گفته‌شده است دجال به همه زمین می‌رود، این تمدن در همه قاره‌ها به‌خاطر خزاین زمین، مردم را قتل‌عام کردند و سراسر زمین را به فساد کشیدند. با دیدن این‌همه اقبال رحمه‌الله گفت: «محنت و سرمایه در جهان صف‌آرا شدند». در حدیث دیگر می‌آید که دجال با جنت و دوزخ نزد مردم می‌آید و جنت او دوزخ واقعی و دوزخ او جنت واقعی است (صحیح مسلم: 5222). تمدن مدرن غربی با استفاده از این سرقت‌ها و غضب‌ها جنت دجال را برای خویش ساختند که در حقیقت جهنمی است که امروز به وضاحت آغاز آتش گرفتن آن را هر متفکر جدی می‌تواند ببیند. اگرچه خواستاران این بهشت دنبال جاودانه سازی این بهشت دجال هستند، اما این بهشت توسط آتش نامرئی خویش در حال به آتش کشیدن خواستاران خویش است و آرزوهای آن‌ها را می‌کشد، بناءً علامه اقبال رحمه‌الله می‌گوید: «بِین آرزوهای کی‌ها آغشته شود با خون». متفکرین بسیار غربی دنبال این هستند که از اضمحلال تمدن مدرن غربی و از بحران‌های بزرگ جهانی (محیط‌زیست، تشعشعات هسته‌ای، جنگ اتمی، انقراض سیستم زیستی و …) که توسط این تمدن در حال به وجود آمدن است جلوگیری کنند، اما در این کار ناکام هستند و این بحران‌ها باگذشت هرروز در حال خارج شدن از اراده هستند. الله ﷻ می‌فرماید: أَثُمَّ إِذَا مَا وَقَعَ آمَنْتُمْ بِهِ آلْآنَ وَقَدْ كُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ :- سپس آيا هنگامی‌که (عذاب بر شما) واقع شد اكنون به آن ايمان آورديد درحالی‌که به (آمدن) آن شتاب می‌نمودید. در حدیث دیگر می‌آید که با خروج دجال (نه ظهور آن) درِ توبه بسته می‌شود (صحیح مسلم: 158). اقبال رحمه‌الله با استفاده از آیۀ فوق قرآنی و حدیث می‌فرماید که با گرفتن راه دجال توسط تمدن مدرن غربی، نمی‌شود از عذاب الهی جلوگیری کرد و با آشکار شدن علامات قیامت، جهان به سرعت به سوی مراحل نهایی آخر زمان در حرکت است؛ «این فتنه‌‌های آشوب‌خیز با حکمت و تدبیر نمی‌ایستد، وَقَدْ كُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ». الله ﷻ در مورد یأجوج‌ومأجوج می‌فرماید: وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ، حَتَّى إِذَا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ:- و بر (مردم) شهرى كه آن را هلاك کرده‌ایم بازگشتشان (را به آن شهر) حرام کردیم، تا وقتی‌که یأجوج‌ومأجوج (راهشان) گشوده شود و آن‌ها از هر بلندی‌اى بتازند. شهری که بازگشت مردمش به آن به حیث مالکین شهر حرام شده بود بیت‌المقدس است که یهودیان نمی‌توانستند به سوی آن به حیث مالکین شهر بازگردند، اما در قرن 19 توسط صهیونیست‌ها و تمدن مدرن غربی اداره شونده توسط صهیونیست‌ها و یهودیان خزری بازگشت یهودیان آغاز شد، تا بالاخره موفق به تشکیل رژیم صهیونیستی اسرائیل در فلسطین شدند. اگرچه در زمان اقبال رحمه‌الله اسرائیل رسماً تشکیل نشده بود، اما او با فراست ایمانی عاقبت پلان‌های صهیونیستی